Angstcultuur op het werk: wat als HR het probleem is?

Angstcultuur op het werk: dominante HR-directeur zit tegenover drie medewerkers tijdens een gespannen overleg

Wat als HR, de afdeling die medewerkers moet beschermen, zelf bijdraagt aan een angstcultuur op het werk? Welkom bij Helganistan. Een persoonlijk verhaal over giftig leiderschap, machtsmisbruik en de gevolgen van een onveilige werkomgeving. En vooral over wat er gebeurt als niemand verantwoordelijkheid neemt.

Vooraf

Helganistan bestaat niet. Althans, niet op de landkaart. Namen van de betrokken personen zijn gefingeerd. De beschrijvingen die voorbijkomen, heb ik onherkenbaar gemaakt. Al krijg ik opvallend vaak te horen: “Dit heb ik ook meegemaakt!” En: “Dit gaat over X hè Hanneke? Nee, is dan mijn antwoord. Dit is wat ik dacht en voelde. De hoofdpersonen hebben deze situaties mogelijk anders ervaren. Dat begrijp ik best. Perspectieven verschillen nu eenmaal. Dezelfde gebeurtenis kan door verschillende mensen heel anders worden beleefd.

Wat ik in dit hoofdstuk beschrijf, komt in veel meer organisaties voor dan we denken. Je kunt Helganistan net zo goed op een andere gemeente, bedrijf of willekeurige organisatie plakken. De namen veranderen, de patronen blijven hetzelfde. Alleen praten we er veel te weinig over. En precies daarom deel ik mijn verhaal. Zodat je weet dat je niet de enige bent en je je niet alleen voelt.

Welkom bij Helganistan

Is HR de plek waar je terechtkunt als je vastloopt. De afdeling die medewerkers ondersteunt, de omgangsvormen bewaakt en als eerste de vinger op de zere plek legt. Maar wat als HR er niet voor jou ís? Welkom bij Helganistan. Waar kantoorpolitiek geen bijzaak, maar een vaardigheid is. En ja, daar kun je zelfs opleidingen in volgen. Trainingen over stakeholderanalyse politieke sensitiviteit. Dat klinkt indrukwekkend. Maar wie een cursus kantoorpolitiek zoekt, kan beter mijn boek Doorbreek giftig gedrag op het werk lezen. Daar krijg je de theorie niet opgediend in keurige modellen en kleurige schema’s, maar lees je hoe het in de praktijk werkt: bondjes, macht, wegkijken, meebuigen en mensen die precies weten tegen wie ze wel en niet hun mond moeten opentrekken. Inclusief uitleg en praktische tips in de cockpit.

Voor als je me niet kent: ik werkte bijna zeventien jaar voor een middelgrote gemeente. Daar zag ik hoe het werkt als belangen en stilzwijgen belangrijker worden dan wat er werkelijk aan de hand is. Door aan den lijve te ervaren hoe het niet moet, leerde ik gaandeweg hoe het wel kan. In zekere zin volgde ik een praktijkopleiding managementwetenschappen, gewoon op mijn werk. Van de lessen pluk ik vandaag de dag nog steeds de vruchten. En mijn opdrachtgevers ook.

Uiteindelijk werd ik door drie nieuwe collega’s getreiterd, geïntimideerd, belachelijk gemaakt en tegengewerkt. Dat was voor mij het moment om de deur definitief achter me dicht te trekken. Die ervaring werd het vertrekpunt voor mijn huidige werk én leverde me genoeg materiaal op voor een boek. Een kantoordrama met ondergetekende, een Kim Il-sung-achtige manager en een Fiat Multipla in de hoofdrol. Geen uitgever die dit als fictie had geaccepteerd. Veel te ongeloofwaardig. En toch is het allemaal gebeurd.

Na mijn vertrek werd mij opvallend vaak dezelfde vraag gesteld: “Maar waar wás HR eigenlijk in jouw verhaal?” Een terechte vraag. Maar hoe dat precies zat, welke rol kantoorpolitiek speelde en waarom niemand ingreep terwijl vrijwel iedereen zag wat er gebeurde, daar gaat dit bonushoofdstuk niet over. Nee, ik vertel je over de negen maanden die ik voor deze afdeling werkte. Over een afdeling waar mensen stopten met lachen zodra directeur HR binnenstapte. En over wat er met je gebeurt als je probeert te overleven in een systeem waarin tegenspraak niet wordt geduld.

De gemeentelijke stoelendans

Ik had voor bijna alle afdelingen gewerkt. Dat hoorde erbij: roulatie was hier beleid. Maar deze wisseling was anders. Een paar maanden eerder had deze HR-directeur en héél duidelijk laten weten dat ze mijn collega liever kwijt dan rijk was. Ze wilde een vervanger en die kreeg ze. Sinds mijn vorige manager zonder duidelijke reden uit zijn functie was gezet, leek het doorschuiven van medewerkers bijna een gemeentelijke volkssport. Een paar maanden later – terwijl die vervanger nog nauwelijks op haar nieuwe plek was geland – was het weer tijd voor stoelendans. En deze keer draaide alles om mij. Een ander afdelingshoofd was mij na ruim elf jaar samenwerken ineens liever kwijt dan rijk. Dus werd ik doorgeschoven. In mijn boek vertel ik hoe het team Communicatie het mikpunt werd van gemeentelijke afdelingen die hun eigen sores niet oplosten, maar ze liever over de schutting kieperden. En over een leidinggevende, Joost de Duiker, die nergens een grens trok.

Ik ging voor de HR-afdeling werken die werd geleid door Helga. Ze was een type dat je niet over het hoofd zag, maar dominant aanwezig. Niets was ooit goed genoeg en dat liet ze niet zachtzinnig weten. Het voelde alsof ik zonder kogelvest en rugdekking met de dreiging van bermbommen vijandelijk gebied werd ingestuurd. Eén verkeerde stap en de boel ontplofte.

In de wandelgangen viel Helga’s naam zelden zonder frons of verzuchting. En de keren dat ik vóór mijn overplaatsing op haar afdeling was, viel me iets op: mensen lachten daar nooit als zij erbij was. Alleen als ze net de kamer uitliep, zag je schouders ontspannen. Ik was er ooit getuige van dat ze uitviel tegen een medewerker en haar snauwend aansprak met de naam van haar dochter. Een vergissing die weinig goeds voorspelde. Dus nee, ik was bepaald niet gerust toen ik daar werd neergezet. Het voelde als een verhuizing naar het front.

De luitenants van Helga

Mijn eerste overleg met Helga herinner ik me nog goed. Ik mocht aan een lange tafel aanschuiven. Tegenover mij zat zij, aan weerszijden geflankeerd door meerdere ‘senior’ adviseurs. De setting voelde formeel en afstandelijk. De sfeer suggereerde dat ik vooral dankbaar moest zijn dat ik überhaupt mocht aanschuiven. Helga opende het gesprek met een toon waarvan ik meteen wist: dit draait om haar. Geen inleiding, geen welkom, geen praatje pot. De HR-directeur uitte over diverse zaken haar ongenoegen. Wat me meteen opviel: haar staf – de luitenants aan weerszijden van de tafel – zwegen en knikten alsof ze wisten: hier geldt de rangorde, spreken is insubordinatie. Ze keek me met opgetrokken wenkbrauwen aan en somde op welke taken uitgevoerd moesten worden. Haar zinnen waren kort en stellig. Haar toon klonk scherp.

Wat ook wringend was: ze benadrukte hoe goed een van mijn voorgangers was geweest. Iemand met wie ze bevriend was geraakt. “Zij was zó goed, gewoon onvervangbaar. Zonde dat ze ergens anders is gaan werken.” Dat zei ze niet één keer, maar meerdere keren. En voor het geval ik dat zou vergeten, bleef ze het gedurende onze hele samenwerking herhalen.

Een rotte fundering poets je niet weg

Mijn eerste opdracht was om een strategisch plan te maken om nieuw personeel te werven. Haar woorden, letterlijk: “Wij staan in de regio als werkgever slecht bekend. Ja, je moet wel een laag eelt hebben om hier te werken. Ik wil dat jij een plan maakt waardoor mensen wél voor ons willen komen werken.” De boodschap was duidelijk: het imago van onze gemeente was beroerd en het was aan mij om het op te poetsen. De opdracht voelde alsof ik een groepsreis naar Afghanistan aan moest prijzen. Theedrinken met de Taliban, vrijdag gebedsdienst, zaterdag een steniging en het gebrek aan vrouwenrechten krijg je er gratis bij. Ga er maar aan staan.

Ik stelde dan ook voor eerst naar het werkklimaat te kijken. Het leek mij logisch dat medewerkers zich goed voelden zich prettig en veilig bij ons voelden voordat we met een imagocampagne begonnen. Haar reactie was kort en bits: “Meen je dit nu echt?” Ik zie haar opgetrokken wenkbrauwen nog voor me en weet nog precies hoe haar stem door merg en been ging. Ja, dat meende ik. Als je wil dat mensen wíllen komen werken, moet je zorgen dat de basis klopt. Een hoofd HR dat zegt dat je ‘eelt op je ziel’ moet hebben om ergens te werken, erkent dat de werkomgeving problematisch is, maar normaliseert dit door te zeggen: “Zo doen we het hier, deal with it.” Dat is niet alleen een verkeerde instelling, het is ook een rode vlag. Als HR de ongezonde werksfeer niet wil veranderen, hoe moeten medewerkers dan ooit gehoord of geholpen worden? Je kunt een mooie campagne maken, een gelikte vacaturetekst schrijven en advertenties laten draaien, maar als intern de basis rot is, werkt het niet. Mensen voelen dat. Goede medewerkers blijven weg of ze vertrekken net zo snel weer. En daar ligt de werkelijke opgave: de kern van HR is niet alleen werving, maar ook behoud en welzijn. Als een HR-leider dat niet snapt, is het hele beleid een wassen neus. En dat was het dus ook. Het ging niet om een tekort aan sollicitanten. Het ging om een tekort aan leiderschap.

Ik deed nog een poging om het breder te trekken en stelde een brainstormsessie voor om toch nog eens naar de fundering te kijken. Maar ook dat idee kapte Helga direct af: “Daar zit ik echt niet op te wachten. Ik wil dat jij snel een panklaar voorstel aanlevert.” Ik had al snel door dat ik beter ook mijn mond hield wilde ik overleven. Dus leverde ik zoals gevraagd een strategisch plan. Ik werkte er ’s avonds aan door. Een reactie bleef uit. Drie weken later vroeg ik of ze het had gelezen. “Je snapt toch wel hoe druk ik het heb?” was haar antwoord. En dat was het. De toon en haar houding? Alles gaf me het gevoel dat ik voor haar een instrument was dat vooral naar behoren moest functioneren. Wat piepte of kraakte, werd vervangen.

Regels voor anderen

Saillant detail: we mochten van exterenen geen geschenken of traktaties aannemen. Toch zag ik op Facebook een foto voorbijkomen van een etentje, waarop Helga samen met haar voormalige favoriete communicatieadviseur en een paar collega’s bij de interim HR’er thuis dineren. Ik zag lachende gezichten en een chique taartje als toetje. De regels golden, blijkbaar, alleen voor wie níét bevriend was. Welkom in Helganistan! Wat me vooral trof, was het contrast tussen de hartelijke sfeer op die foto en de afstandelijkheid die ik op de afdeling ervoer. En het plan waar ik zoveel moeite in had gestoken? Daar heb ik nooit meer een reactie op gekregen, ook niet nadat ik er nogmaals om had gevraagd.

Helga zou het goede voorbeeld moeten geven, juist als directeur van de afdeling waar integriteit bewaakt wordt en waar medewerkers met hun problemen terecht moeten kunnen. Maar hier was het hoofd zelf de bron van een giftige werkomgeving. Ze reageerde zuchtend, geïrriteerd op voorstellen en wimpelde feedback af. Precies het soort gedrag waarmee je je mensen klein houdt.

Karaktermoord als managementstijl

Het eerste overleg bleek pas het begin. Wat Helga ook moeiteloos deed: mensen die in haar ogen hadden afgedaan, achter hun rug afkraken en afbranden. Geen nuance, geen terughoudendheid, maar regelrechte karaktermoord. Of het nu om Piet ging of Puck, als zij vond dat iemands werk niet deugde, werd dat openlijk besproken. Tot op het bot werd iemand genadeloos gefileerd. En de HR-adviseurs die voor haar werkten? Die zwegen. Niemand zei: “Hé, dit gaat te ver.”

Je zou denken: waarom heb je dit niet aangekaart? Tja… ik had net een nieuwe leidinggevende. De vorige met wie ik het uitstekend kon vinden, was net uit zijn functie gekickt. En de nieuwe, Joost, liet je bij confrontaties vallen. Ja, ik vertelde hem zeker wel hoe de overleggen verliepen en hoe Helga mensen afbrandde. Zijn reactie: “Ja, ze is verschrikkelijk. Ik heb ook problemen met haar. Je mag hier echt wat van zeggen, Hanneke.” Waarop ik antwoordde: “Als jij me hierin steunt.” Hij: “Het ontbeert haar aan elke vorm van reflectie. Ze beveelt en corrigeert. Ja, het is inderdaad ondoenlijk.” Je snapt… ingrijpen deed hij niet.

Ik wist: als ik haar tegen de haren in streek, zou ik de volgende zijn. Ik probeerde een andere weg en stelde voor om samen met Helga te lunchen. Een simpele uitnodiging, bedoeld om een opening te creëren. Haar reactie was kortaf. “Daarvoor, Hanneke, heb ik geen tijd.” Het bevestigde mijn indruk dat ze niet geïnteresseerd was in een persoonlijke werkrelatie. Ik had geprobeerd de afstand te verkleinen. Zij hield die liever in stand.

De stoom komt uit haar oren

Na de jaarlijkse vitaliteitsdag clashte het tussen Helga en mij. Op basis van haar bouwstenen had ik een speech voor onze algemeen directeur geschreven. Die had hij keurig uitgesproken. Vervolgens maakte ik er een nieuwsbericht van voor intranet, liet het nog even door hem lezen en zette het online. Niets aan de hand, zou je denken. Nou, in Helganistan dus wel.

De telefoon ging. Helga. “De stoom komt uit mijn oren!” Ze was woedend. Ik had het bericht zonder haar goedkeuring geplaatst. En alsof ze haar dochter op haar donder gaf omdat die haar kamer niet had opgeruimd, sprak ze mij tijdens haar tirade ook aan met de naam van haar dochter. “Je begrijpt toch wel dat ik heel boos ben?” Ik antwoordde: “Nou, eigenlijk begrijp ik dat niet.” De tekst was gebaseerd op haar eigen bouwstenen, de speech was al uitgesproken en de algemeen directeur had het bericht persoonlijk goedgekeurd. Wat viel hier in vredesnaam nog aan goed te keuren?

Maar ik vergat even waar ik werkte. In Helganistan mocht zelfs de algemeen directeur blijkbaar niet zonder toestemming van de plaatselijke Taliban communiceren. Alles moest langs Helga. Iedere tekst, iedere komma, vermoedelijk zelfs de weersverwachting als die gevolgen had voor haar afdeling. Het was een vitaliteitsdag, nota bene. Een dag waarop we medewerkers wilden stimuleren om gezond en vitaal te blijven. Helga leverde daar zelf een bijzondere bijdrage aan door mijn bloeddruk nog eens flink op te jagen. Scheelde weer een bezoek aan de sportschool.

Ik begreep de boodschap. Voortaan legde ik werkelijk alles aan haar voor omdat ik geen zin had in een nieuwe staatsgreep over een intranetbericht. In Helganistan was de persvrijheid afgeschaft. En ik had inmiddels geleerd dat je onder een dictator soms beter eerst toestemming kunt vragen voordat je zelfs maar ‘goedemorgen’ publiceert.

De gebruiksaanwijzing van een dictator

Deze strategie om met Helga te kunnen samenwerken, bleek effectief. Helga hield van controle, van schema’s waarin de status van werkzaamheden werd bijgehouden. Dus gaf ik haar die. Ik hield me strikt aan afspraken en waakte voor losse eindjes. En ik spiegelde haar toon: kort, feitelijk. En het werkte. Ze begon me anders te benaderen. Ik had kennelijk de gebruiksaanwijzing gevonden. Maar nooit kwam de vraag: “Hoe gaat het met je?” Alles draaide om zonder tegenspraak haar beleid uit te voeren.

Maar ik voelde me intens eenzaam en verdrietig, veel vaker dan ik wilde toegeven. Mijn oud-manager zag het. We hadden jarenlang uitstekend samengewerkt, totdat hij uit zijn functie werd gezet. Hij zei: “Ze is vreselijk, maar laat haar niet in je hoofd kruipen.”

Toch gebeurde dat wel. De constante spanning vrat energie. Mijn leidinggevende, Joost, wist ervan, maar liet mij bungelen. Dus ja, hoe bescherm je jezelf als je continu in de vuurlinie staat?

Achteraf weet ik: ik had rechtstreeks naar de hoogste baas moeten stappen. Naar hém, de man die ik in mijn boek Kim Il-sung noem. Waarom ik dat niet durfde? En wat er gebeurde toen hij mijn boek bestelde, we samen lunchten en ik nú weet dat ik hem in vertrouwen had moeten nemen? Dat lees je in mijn blog: Een lunch op het randje.

Hoe ik mezelf overeind hield

Maar ik ging niet bij de pakken neerzitten. Als niemand op mijn werk ingreep, moest ik in ieder geval zelf zorgen dat ik overeind bleef. Dus nam ik mezelf bij de hand. Thuis zorgde ik goed voor mezelf, ik zocht mensen op van wie ik energie kreeg en maakte bewust tijd voor dingen waar ik plezier aan beleefde. Op mijn werk sprak ik me geregeld tegen Joost uit over wat er gebeurde. Dat hielp niet. Hij was niet van plan me ergens anders onder te brengen.

Dus zocht ik naar manieren om de spanning niet mee naar huis te nemen. Ik gebruikte de wandelmethode Loop de zorgen uit je lijf van Thom Hartmann, waarbij je al wandelend bewust met je zorgen aan de slag gaat om er meer afstand van te krijgen. Daarnaast gebruikte ik de schrijfmethode van psycholoog James Pennebaker: ongefilterd opschrijven wat je bezighoudt, zodat je emoties kunt verwerken en je gedachten beter kunt ordenen. En als het gedoe toch weer onder mijn huid kroop, ging ik naar buiten. Wandelend mijn hoofd leegmaken, mijn gedachten verzetten. Ik kon niet bepalen hoe die mensen zich gedroegen, maar ik weigerde mijn hele leven door hen te laten beheersen.

Het stopt bij mij

Toch gebeurde er iets onverwachts. Ik vroeg of ik intern vertrouwenspersoon mocht worden. Tot mijn verbazing stemde ze toe. Ik volgde de opleiding en dat was mijn eerste stap richting het werk dat ik nu doe. Het werk waarin ik elke dag bijdraag aan veilige werkvloeren. Waarin ik opsta tegen gedrag dat niet door de beugel kan en mensen help hun stem te hervinden. Omdat er één zin is die alles samenvat wat ik sindsdien probeer voor te leven: “Het stopt bij mij.”

Op Helga’s afdeling bleef de stilte regeren. Niet die van rust, maar van angst. Iedereen zweeg omdat tegenspraak gevolgen kon hebben en zwijgen veiliger voelde. Maar dat lost niets op. Nooit. Daarom laat ik in mijn boek Doorbreek giftig gedrag op het werk zien hoe systemen werken en hoe je ze weer kunt reanimeren.”

Na negen maanden was het weer tijd voor de gemeentelijke stoelendans. Er was een andere collega gesneuveld en moesten de poppetjes weer worden verschoven. Dit keer vond ik het helemaal niet erg. Integendeel. Ik was dolblij dat ik Helganistan achter me kon laten. Op mijn nieuwe plek kreeg ik eindelijk weer ademruimte en plezier in mijn werk. Maar nog geen jaar later besloot ik alsnog de toko acuut te verlaten. Ik vond het mooi geweest.

Zwijgen houdt een angstcultuur in stand

Wat ik in Helganistan leerde, is dat een angstcultuur niet alleen ontstaat door degene die de angst veroorzaakt. Ze blijft bestaan doordat anderen wegkijken, meebuigen of hun verantwoordelijkheid niet nemen. Zoals de leidinggevende die je groot gelijk geeft, maar vervolgens niets doet, of de adviseurs die zwijgen terwijl hun collega wordt afgebrand.

En begrijp me goed: ik weet hoe moeilijk het is om je uit te spreken als je vreest dat je zelf de volgende bent. Ik zat er middenin en kreeg het niet gestopt. Je kunt nog zo deskundig zijn, nog zo goed weten wat er moet gebeuren, maar in een omgeving waarin macht belangrijker is dan mensen, kun je jezelf langzaam kwijtraken. Daarom is psychologische veiligheid geen leuk extraatje voor op de agenda van de jaarlijkse heidag. Het is een verantwoordelijkheid. Van leidinggevenden, van HR en van iedereen die ziet dat een ander wordt beschadigd. Want zwijgen is misschien begrijpelijk, maar het heeft gevolgen. Vooral voor degene die er alleen voor staat.

Dus werk jij in Helganistan? Laat je dan niet wijsmaken dat je maar wat meer eelt op je ziel moet kweken. Zoek steun, blijf kritisch kijken naar wat er gebeurt en neem je eigen waarnemingen serieus. En ben jij leidinggevende of HR-professional? Kijk dan eens naar je eigen rol. Niet naar wat er in je beleidsplan staat, maar naar wat er gebeurt als iemand zijn mond opentrekt. Want een organisatie wordt niet veilig doordat HR het woord ‘psychologische veiligheid’ in een beleidsstuk zet. Ze wordt veilig doordat mensen verantwoordelijkheid nemen als het spannend wordt.

Wil je weten hoe je giftig gedrag, kantoorpolitiek en machtsmisbruik herkent en doorbreekt? In mijn boek Doorbreek giftig gedrag op het werk lees je niet alleen wat mij overkwam, maar vind je ook mijn cockpit vol praktische handvatten om het tij te keren. Zodat je niet alleen begrijpt wat er gebeurt, maar ook weet wat je eraan kunt doen. Want psychologische veiligheid begint niet bij degene die al op zijn knieën ligt. Het begint bij degene die de macht heeft om er iets aan te doen.

Doorbreek giftig gedrag op het werk helpt je!

Of je nu zelf vastloopt, leidinggeeft en ziet dat je mensen elkaar het leven zuur maken…

Jij kunt het verschil maken! 

  • Giftig gedrag te herkennen en te begrijpen.
  • Steviger in je schoenen te staan en grenzen te stellen.
  • Lastige situaties bespreekbaar te maken.
  • Moeilijke collega’s het hoofd te bieden.
  • Spanningen en conflicten te doorbreken.
  • Van machteloosheid naar inzicht, regie en verandering.
 

Je las een blog van moi – Hanneke Zumker (leiderschapscoach)

• Hanneke wie?
• Klantervaringen

Fijne werkweek!

Hanneke Zumker coach Rotterdam

Facebook
Twitter
LinkedIn
Email
WhatsApp
Print