Podcast #22 Perfectionisme op het werk: waarom het je tegenhoudt (en hoe je het doorbreekt)

Transcriptie podcast: perfectionisme op het werk: waarom het je tegenhoudt (en hoe je het doorbreekt)

Hanneke: Je luistert naar de podcast Op Eigen Kracht Meer Werkgeluk. Ik ben Hanneke Zumker, coach en mediator. In deze podcast hoor je ervaringsverhalen en krijg je praktische adviezen om jouw werkfrustraties om te zetten in meer werkplezier.

Ilithya: Dag Hanneke.

Hanneke: Hé Ilithya, daar zijn we weer.

Ilithya: Ja, voor de volgende aflevering. Vandaag gaan we het hebben over perfectionisme. Wat gebeurt er als perfectionisme de overhand neemt?

Hanneke: Ja.

Ilithya: Zie jij veel mensen die daar last van hebben?

Hanneke: Heel veel. We hebben natuurlijk al eerder een podcast opgenomen over burn-out. Daarin kwam perfectionisme als een van de oorzaken ook al aan bod. Mensen met perfectionisme lopen een veel grotere kans om uitgeput te raken. Dus ja, die zie ik heel vaak in mijn praktijk.

Ilithya: Ja, dat kan ik me wel voorstellen. Maar wat is perfectionisme eigenlijk? Hoe uit zich dat op het werk?

Hanneke: Perfectionisme komt er vooral op neer dat mensen geen fouten willen maken en alles goed willen doen. Daardoor controleren ze hun werk heel vaak. Ze vragen ook minder snel om hulp, omdat ze vinden dat ze het zelf moeten kunnen of zelf moeten weten.

Het gevolg is dat ze veel langer met hun werk bezig zijn. Ze controleren alles meerdere keren of proberen zelf iets uit te zoeken, terwijl een collega het antwoord misschien in één minuut had kunnen geven. Daardoor stapelt het werk zich op. Uiteindelijk ervaren ze veel stress, omdat ze koste wat kost fouten willen voorkomen. Dat geeft bijna een soort verlamming.

Ilithya: Ja, dat kan ik me voorstellen. En soms speelt misschien ook het idee mee: ik doe het zelf wel, want ik doe het beter of iemand anders haalt mijn kwaliteitsniveau toch niet.

Hanneke: Daar zeg je iets heel belangrijks. Perfectionisten vinden vaak dat zij dingen beter kunnen dan anderen. Daardoor geven ze werkzaamheden ook niet uit handen, omdat ze denken dat het resultaat van een ander toch niet goed genoeg zal zijn.

Ilithya: Ja, precies. Wat is volgens jou de achterliggende oorzaak? Waarom wordt iemand perfectionistisch?

Hanneke: Ik denk dat het veel met je zelfbeeld te maken heeft. Vaak zit er onzekerheid onder of een gebrek aan zelfvertrouwen. Je stelt onhaalbaar hoge eisen aan jezelf en wat je ook doet, het voelt nooit goed genoeg. Je bent voortdurend streng voor jezelf. Uiteindelijk zit daar vaak ook angst onder: de angst om te falen. Eigenlijk is perfectionisme een vorm van faalangst.

Ilithya: Ja, en je legt de lat steeds hoger voor jezelf. Je komt terecht in een eindeloze race waarin je harder moet werken, meer moet presteren en nóg beter je best moet doen.

Hanneke: Precies. En het bijzondere is dat de buitenwereld vaak denkt: wat is diegene toch gedreven. Terwijl de perfectionist zelf vooral bezig is met de vraag: is het wel goed genoeg?

Dat kost ontzettend veel energie. Want hoe goed iets ook gaat, het voelt zelden als voldoende. Daardoor geniet je ook veel minder van wat je bereikt. Uiteindelijk ben je vooral bezig met wat er nóg beter kan, in plaats van met wat al goed is.

Ilithya: En hele hoge eisen stellen aan jezelf die je eigenlijk niet kunt halen. Je zit voortdurend in een race met jezelf. Je moet meer doen, harder werken, beter presteren.

Hanneke: Ja, precies. Het heeft ook te maken met verantwoordelijkheid. Je geeft het werk niet uit handen, omdat je denkt dat een ander het niet goed genoeg doet. Daardoor ben je vaak heel betrouwbaar, gedetailleerd en gestructureerd. Dat zijn mooie eigenschappen.

Maar de keerzijde is dat je nooit echt tevreden bent. Ook niet over je eigen werk.

Sterker nog, als ik tegen een perfectionist zeg: “Wat jij hebt gemaakt is echt heel goed”, dan hoor ik vaak: “Nee hoor, dat is toch heel normaal.” Dat hoor ik regelmatig in mijn coachpraktijk. Terwijl ik dan denk: kijk eens eerlijk naar wat je hebt neergezet. Is dat echt zo normaal?

Hanneke: Ik heb ook mensen begeleid die door hun perfectionisme juist gingen uitstellen. Ze begonnen niet aan een taak, omdat ze bang waren dat het niet goed genoeg zou worden. Of omdat ze het spannend vonden om een collega om hulp te vragen. Daardoor zie je dat perfectionisme niet alleen leidt tot harder werken, maar soms juist tot uitstelgedrag en helemaal niet meer in actie komen.

Ilithya: Ja, dat is eigenlijk heel zonde. Perfectionisme zorgt er dan voor dat je het doel waarvoor je iets doet uit het oog verliest. Het perfectionistisch zijn wordt belangrijker dan het resultaat.

Hanneke: Kun je dat uitleggen?

Ilithya: Ja. Ik moet dan denken aan de muziekindustrie. Ik zing en schrijf muziek en heb ook wel muziek geproduceerd. Er bestaat een bekende grap onder producers. Dan zie je een skelet achter een toetsenbord zitten met de tekst: nog steeds op zoek naar de perfecte snare. Dat is een onderdeel van een drumstel. Veel muzikanten herkennen dat. Ze blijven eindeloos zoeken naar het perfecte geluid, waardoor een nummer nooit afkomt.

Hanneke: Dus dat liedje blijft gewoon op de plank liggen.

Ilithya: Precies. Er zijn ontzettend veel mooie liedjes gemaakt die uiteindelijk nooit door iemand zijn gehoord.

Hanneke: Omdat de maker zelf vond dat het niet goed genoeg was.

Ilithya: Ja. Het doel was eigenlijk om de muziek te delen. Maar doordat perfectionisme de overhand krijgt, gebeurt dat uiteindelijk niet.

Hanneke: Nee. Je deelt het niet, omdat je bang bent om te falen. Je denkt dat het niet goed genoeg is en dat mensen het zullen afwijzen. Terwijl je helemaal niet weet of dat waar is. Misschien vindt het publiek het juist prachtig, maar ze krijgen nooit de kans om het te horen. Dat vind ik misschien wel het ultieme voorbeeld van hoeveel talent verloren kan gaan door perfectionisme.

Ilithya: Ja, precies. En hetzelfde gebeurt natuurlijk ook op het werk. Je stelt een rapport of een presentatie steeds uit omdat het nóg beter moet worden. Terwijl het vaak beter is om iets goeds in te leveren dan helemaal niets.

Hanneke: Dat is precies wat ik in mijn praktijk zie. Ik heb meerdere mensen begeleid die in coaching kwamen omdat ze te weinig werk opleverden. Uiteindelijk bleek perfectionisme de oorzaak te zijn.

Ilithya: Ja, dat is eigenlijk bizar.

Hanneke: Ja. Zij vonden dat alles wat ze inleverden een negen of een tien moest zijn. Dan ga ik vaak in gesprek met hun leidinggevende en vraag ik: “Hoe beoordeel jij eigenlijk de kwaliteit van het werk van deze medewerker?”

Dan krijg ik meestal als antwoord: “Heel goed.”

Wij oefenen dan om het werk ook eens in te leveren als de medewerker zelf vindt dat het misschien maar een zeven is. Vervolgens vraag ik later aan de leidinggevende: “Wat heb jij daarvan gemerkt?”

En dan kijkt die me verbaasd aan.

“Helemaal niets.”

Gewoon dezelfde kwaliteit als daarvoor.

Dat is zo interessant. Op het moment dat jij jouw eigen lat iets lager legt, hebben anderen dat vaak niet eens door. Daarom laat ik mensen regelmatig experimenteren. Maak van die negen eens een zeven. Lever het gewoon in en kijk eens wat er gebeurt.

Je zult merken hoeveel tijd en energie je daarmee overhoudt. Want juist die laatste twintig procent kost vaak veruit de meeste tijd, terwijl de opbrengst nauwelijks groter wordt.

Ilithya: Volgens mij is dat de bekende 80/20-regel toch?

Hanneke: Ja, precies. Iedereen snapt wel wat we bedoelen. Maar weet je wat ook belangrijk is? Vraag jezelf eens af: Hoe erg is het eigenlijk als ik een fout maak?

Stel dat je een rapport inlevert en je leidinggevende zegt: “De kwaliteit is niet goed genoeg.” Dan heb je het in ieder geval getest. En stel dat je iedere keer enorm hard moet werken om dat hoge kwaliteitsniveau te halen, terwijl je uiteindelijk tóch kritiek krijgt. Dan mag je jezelf ook een andere vraag stellen:

• Past dit werk eigenlijk wel bij mij?
• Ben ik bezig met iets waar mijn talenten liggen? Of probeer ik voortdurend iets te bereiken wat eigenlijk niet bij mij past?

Dat zijn vragen die je jezelf eerlijk mag stellen.

Ilithya: Ja. Ik hoor ook vaak dat mensen na een burn-out iets heel anders gaan doen. Iets waar ze echt blij van worden. Heeft dat met perfectionisme te maken?

Hanneke: Soms wel, maar zeker niet altijd. Dat verschilt echt per persoon. Daar moet je samen goed naar kijken. Daar zijn meerdere gesprekken voor nodig. Je onderzoekt wat bij iemand past, maar je gaat ook oefenen met minder perfectionistisch gedrag.

En wat ik dan heel vaak zie? Dat er eigenlijk helemaal niets gebeurt.

Behalve in het hoofd van diegene.

Daar zit alle spanning. Niet in de werkelijkheid.

Ilithya: Dus de angst is eigenlijk veel groter dan wat er uiteindelijk echt gebeurt.

Hanneke: Ja. En daarom is het ook belangrijk dat je perfectionisme leert herkennen.

Bijvoorbeeld:

• Je vindt jezelf nooit goed genoeg.
• Je bent voortdurend over je eigen werk aan het twijfelen.
• Je gaat regelmatig over je grenzen heen.
• Je werkt langer door dan nodig is.
• Je piekert veel.
• Je controleert alles meerdere keren.
• Je slaat pauzes over omdat het eerst af moet.

Dat zijn allemaal signalen dat perfectionisme misschien wel de regie heeft overgenomen.

Ilithya: En zit daar vaak ook iets onder uit iemands verleden?

Hanneke: Heel vaak. Het gedrag dat je vandaag laat zien, is vaak ooit ontstaan omdat het je vroeger heeft geholpen. Dat kan in je jeugd zijn geweest, maar ook tijdens je opleiding of in een eerdere baan.

Stel dat je bent opgegroeid met ouders die de lat altijd heel hoog legden. Dan kan het zomaar zijn dat jij die hoge verwachtingen hebt geïnternaliseerd. Of misschien heb je jarenlang in een omgeving gewerkt waar fouten maken simpelweg niet mocht. Dan neem je dat patroon mee. 

Je gedrag ontstaat niet zomaar.

Het heeft bijna altijd een geschiedenis.

Ilithya: Ja, dat kan ik me heel goed voorstellen.

Hanneke: Wat je ook veel ziet, is dat perfectionisme voorkomt bij mensen die voortdurend worden omringd door mensen die heel goed zijn. Denk bijvoorbeeld aan hoogopgeleide professionals. Je vergelijkt jezelf steeds met collega’s die óók slim zijn. Daardoor schuift de norm steeds verder op en lijkt het alsof wat jij doet nooit bijzonder genoeg is. Dan wordt presteren bijna een wedstrijd.

Ilithya: Ja, dan ontstaat er bijna een competitie.

Hanneke: Precies. En daarom is het zo belangrijk om jezelf af te vragen:

• Welke overtuigingen draag ik eigenlijk met me mee?
• Zijn die nog helpend?
• Of houden ze me juist tegen?

Dat is vaak het begin van verandering.

Ilithya: En is het mogelijk dat daar ook overtuigingen onder zitten die bijvoorbeeld uit iemands jeugd meekomen?

Hanneke: Heel vaak. Het gedrag dat je vandaag laat zien en dat je belemmert, heeft vaak te maken met iets wat je vroeger hebt meegemaakt. Dat hoeft niet eens altijd je jeugd te zijn. Het kan ook tijdens je opleiding zijn ontstaan.

Stel dat je bent opgeleid als commando. Dan krijg je bepaalde normen en overtuigingen mee die jarenlang invloed kunnen hebben op hoe jij werkt. Als je je daar niet bewust van bent, neem je dat gedrag automatisch mee.

Hetzelfde geldt als je bent opgegroeid met ouders die de lat heel hoog legden. Dan kan perfectionisme zich gemakkelijk ontwikkelen.

Ilithya: Ja, dat kan ik me heel goed voorstellen.

Hanneke: Je ziet perfectionisme ook veel bij hoogopgeleide mensen. Zij worden voortdurend omringd door andere slimme mensen. Dan lijkt het al snel alsof wat jij doet nooit bijzonder genoeg is, omdat er altijd wel iemand is die nóg slimmer is of nóg beter presteert. Daardoor ontstaat bijna een competitie.

Ilithya: Ja, precies. Dan wordt het bijna een wedstrijd.

Hanneke: Daarom is het goed om jezelf af te vragen:

• Welke overtuigingen draag ik eigenlijk met me mee?

Helpen die mij nog? Of staan ze me juist in de weg?

Ilithya: Ja. Dus als je merkt dat je veel last hebt van perfectionisme, onderzoek dan eens welke overtuigingen je misschien al heel lang met je meedraagt en die je vandaag de dag nog steeds beïnvloeden.

Hanneke: Precies. En wat je ook heel vaak ziet, is dat perfectionisten geen hulp vragen.

Ilithya: Ja, want je vindt dat je het zelf moet kunnen.

Hanneke: Ja. En als ik een fout maak, denk ik meestal: volgende keer beter. Ik vraag mezelf af: Wat kan ik hiervan leren? Ik ben zelf eigenlijk helemaal niet zo perfectionistisch.

Ilithya: Nee, dat geloof ik ook niet.

Hanneke: Gisteren had ik daar nog een mooi voorbeeld van. Ik heb een gratis e-book geschreven over hoe je weerstand van collega’s kunt ombuigen. Alle tips uit mijn coach- en teamtrajecten heb ik daarin verzameld.

Ik had dat op LinkedIn aangekondigd. Er waren direct 97 mensen die het wilden downloaden. Alleen… ik had de downloadlink verkeerd ingesteld.

Best slordig.

Ik was onderweg toen ik de eerste mail kreeg: “Ik kom steeds in een lus terecht. Ik kan het e-book niet downloaden.” Toen dacht ik: o nee…

Ik kon er op dat moment niets aan doen, want ik was niet thuis. Toen ik thuiskwam, was het eerste wat ik deed natuurlijk de laptop openklappen om de link te herstellen.

Maar vervolgens gebeurde de wet van Murphy.

Ik stuur een excuusmail naar iedereen… en precies op dat moment ligt het hele mailsysteem van MailBlue eruit. Niet voor tien minuten. Maar voor uren. Dus kreeg ik opnieuw allemaal mailtjes van mensen die het nog steeds niet konden downloaden.

Dat is zo’n moment waarop je denkt: Dit verzin je toch niet?

Ilithya: Ja, dat is wel heel vervelend.

Hanneke: Dat vond ik op dat moment ook. Ik dacht echt: Nou moet ik misschien wel voor de derde keer een mail sturen. Dan ga je bijna een mail schrijven over de wet van Murphy.

Na een paar uur deed het systeem het gelukkig weer. Iemand stuurde me een berichtje: “Bij mij werkt de download nu wel.”

Toen heb ik zelf ook getest en inderdaad: alles deed het weer. Maar toen dacht ik ook: hoeveel mensen hebben inmiddels gedacht: Laat maar zitten.

Ilithya: Ja. Maar wat doe jij dan? Maak je voor jezelf een plan om zoiets de volgende keer te voorkomen?

Hanneke: Ja, deels wel. Die eerste fout was van mij. Ik had de automatisering getest en toen werkte alles nog. Daarna heb ik kennelijk ergens iets aangepast waardoor de link niet meer goed stond. Dat was gewoon mijn fout. Dus de volgende keer controleer ik dat nog een keer extra.

Maar dat tweede deel – dat de server van MailBlue eruit lag – daar had ik geen enkele invloed op. En daar moet je het dan ook loslaten.

Ilithya: Precies. Dat eerste had je kunnen voorkomen door nog een keer te testen. Maar het tweede lag volledig buiten jouw invloed.

Hanneke: Ja.

Ilithya: En dat is misschien wel het verschil. Perfectionisten voorkomen die eerste fout vaak doordat ze alles eindeloos controleren. Maar die tweede situatie krijgen zij óók.

Hanneke: Absoluut.

Ilithya: Alleen kunnen zij daar vaak nog veel moeilijker mee omgaan.

Hanneke: Ja, dat denk ik ook. Mijn man is bijvoorbeeld behoorlijk perfectionistisch. Dus eerlijk gezegd heb ik hem deze fout maar niet verteld. Hij luistert deze podcast straks waarschijnlijk wel, maar op dat moment dacht ik: laat maar even. 

Hij werkt heel anders dan ik. Hij is veel preciezer en neemt veel meer tijd. En dat heeft voordelen. Ik laat bijvoorbeeld mijn boekhouding door hem doen. Dat vind ik heerlijk, want ik weet dat hij alles tot in de puntjes controleert.

Dus als niet-perfectionist ben ik eigenlijk heel blij met perfectionisten.

Alleen gun ik perfectionisten zelf veel meer rust.

Dat ze kunnen denken: oké, ik heb een fout gemaakt. Wat kan ik ervan leren? Ik herstel het en daarna ga ik weer verder met mijn dag. Dat lijkt me een veel fijnere manier van leven.

Ilithya: En als ondernemer is dat misschien nog wel belangrijker. Dan is een idee de wereld in brengen vaak waardevoller dan eindeloos blijven sleutelen totdat het perfect is.

Hanneke: Ja, precies. Dus wat kun je doen als je minder perfectionistisch wilt worden?

Ik zou zeggen: begin met realistische doelen stellen.

Leg die lat niet steeds onnodig hoog.

Daarnaast vergelijken wij onszelf heel vaak met mensen die beter zijn dan wij. Dat zit een beetje in onze natuur.

Vergelijk jezelf eens met iemand die nog niet is waar jij nu bent. Of kijk eens hoeveel jij zelf al hebt geleerd ten opzichte van een paar jaar geleden. Dat geeft een veel realistischer beeld.

Ilithya: Dat is een mooie. Vergelijk jezelf eens met iemand die nog niet zo ver is. Dan zie je eigenlijk hoeveel je al hebt bereikt.

Hanneke: Ja. Al zou ik het liefst zeggen: stop helemaal met vergelijken. Maar als je het dan toch doet, vergelijk jezelf niet altijd met degene die verder is dan jij. Focus ook eens op wat jij al kunt. En nog iets: richt je aandacht op het proces, niet alleen op het eindresultaat.

Geniet van waar je mee bezig bent.

Fouten maken hoort nu eenmaal bij leren. Zonder fouten groei je niet. Ik heb gisteren ook weer geleerd dat ik voortaan mijn downloadlinks nog een keer extra controleer. Dat is prima. Daar leer ik van.

Ilithya: Ja.

Hanneke: Oefen ook met zelfcompassie. Daar ben ik zelf eigenlijk best goed in. Als iets niet goed gaat, denk ik: jammer. 

• Ik kan het nu niet meer veranderen.
• Wat kan ik ervan leren?

En dan ga ik weer verder.

Ilithya: Geef jezelf toestemming om fouten te maken. En herinner jezelf eraan dat iedereen ze maakt. Vandaag ben jij aan de beurt. Morgen misschien iemand anders.

Hanneke: Precies. En laat ook los waar je geen invloed op hebt. Dat mailsysteem lag eruit. Daar kon ik niets aan veranderen. Dat is wat het is. De mensen die het e-book echt wilden hebben, stuurden me een bericht. Dat zijn blijkbaar de mensen die er echt mee aan de slag wilden. De rest liet het misschien los. En dat is ook oké.

Ilithya: Ja, leer ervan en laat het daarna ook weer los. Want als je blijft vasthouden aan perfectionisme, kan dat uiteindelijk grote gevolgen hebben.

Hanneke: Ja, dat is precies het probleem. Het nadeel van perfectionisme is dat het nooit goed genoeg is. Je ziet het ook letterlijk aan mensen. De spanning zit vaak in hun schouders. Ze staan voortdurend “aan”. Burn-out ligt dan echt op de loer.

Maar misschien nog wel belangrijker: je wordt er niet gelukkiger van. Als alles altijd perfect moet zijn, geniet je veel minder van wat je doet. Daarnaast ben je ook niet altijd een goed voorbeeld voor je collega’s. Doordat jij nooit laat zien dat je iets lastig vindt of ergens mee worstelt, nodig je anderen ook niet uit om daar open over te zijn.

Juist door eerlijk te vertellen dat jij ergens tegenaan loopt of een fout hebt gemaakt, ontstaat er verbinding. En vaak ontdek je dan dat collega’s precies dezelfde worstelingen hebben. Dat maakt het veel makkelijker om perfectionisme los te laten.

En vier ook eens een succes.

Als je merkt dat je iets eerder hebt ingeleverd of minder hebt gecontroleerd en dat het gewoon goed ging, sta daar dan bewust even bij stil. Beloon jezelf.

Hanneke: O ja, en ik weet inmiddels ook weer hoe die regel precies heet waar we het eerder over hadden.

Dat is het Pareto-principe, oftewel de 80/20-regel. Die zegt eigenlijk dat je met ongeveer 20% van je inspanning vaak al 80% van het resultaat bereikt. Dus richt je op wat echt impact maakt. En laat de laatste, vaak onnodige perfectionistische details wat vaker los.

Ilithya: Ja, precies. Die laatste 20% kost vaak ontzettend veel tijd, terwijl het nauwelijks iets toevoegt.

Hanneke: Daarom zou ik zeggen: houd die 80/20-regel in je achterhoofd. 

Dat geeft zoveel meer rust.

Ilithya: En wat ik zelf nog mooi vind om mee te geven, is dat de momenten waarop dingen misgingen in mijn leven, soms juist de mooiste dingen hebben opgeleverd.

Hanneke: Heb je daar een voorbeeld van?

Ilithya: Niet één specifiek voorbeeld, maar ik heb het bijvoorbeeld wel eens gehad dat ik ergens te laat kwam doordat de auto niet startte of de tram uitviel. En juist daardoor kwam ik iemand tegen die ik anders nooit was tegengekomen. Of ontstond er iets onverwachts wat uiteindelijk heel mooi bleek te zijn. Dat vind ik ook een mooie gedachte.

Wij noemen iets al snel een fout of een mislukking, terwijl het achteraf misschien juist iets goeds oplevert.

Hanneke: Dat vind ik eigenlijk een prachtige afsluiting. Misschien moeten we daar de volgende podcast wel over opnemen. In hoeverre moet je eigenlijk alles in je leven dichttimmeren en plannen?

Ilithya: Ja, mooi onderwerp. Zit jij vast aan je planning, of durf je ruimte te laten voor wat er onderweg ontstaat?

Hanneke: Leuk. Die bewaren we voor de volgende aflevering. Laat ons vooral weten wat je uit deze podcast meeneemt. Heb je een vraag? Stel hem gerust. Of laat een reactie achter.

Ilithya: En we zijn ook benieuwd: ben jij een perfectionist? Of zou jij juist wat nauwkeuriger mogen werken? Aan welke kant van het spectrum zit jij?

Hanneke: Dank je wel voor het luisteren en graag tot de volgende aflevering.